माझ्या मराठीचा बोलू कौतुके – कासवही पैजा जिंके

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारात तब्बल आठ पुरस्कारांवर मोहोर उमटविणा-या मराठी चित्रपटांचा डंका देशभर वाजतो आहे. ‘कासव’ सुवर्णकमळाच्या शर्यतीत जिंकले आहे. ‘व्हेंटीलेटर’, ‘दशक्रीया’ तसेच ‘सायकल’ या चित्रपटांनीही बाजी मारली आहे. 

दादासाहेब फाळके, सावेदादा, विष्णूपंत दामले, एस.फतेलाल, सी.रामचंद्र, बाबूराव पेंटर यासारख्या मराठी माणसांनी भारतीय सिनेमा रुजवला, वाढविला. मात्र मध्यंतरीच्या काळात मराठी सिनेमा रंजनाच्या गर्तेत हरवला होता. ‘श्वास’ चित्रपटाने मराठी सिनेमाच्या हरवलेल्या आत्मविश्वासाला नवसंजीवनी दिली. त्यानंतर मात्र मराठी सिनेमाने मागे वळून पाहिलेले नाही. आपण आता अभिमानाने म्हणू शकतो ‘माझ्या मराठीचा बोलू कौतुके – कासवही पैजा जिंके’. मराठी सिनेमा कथानक, अभिनय, दिग्दर्शन, गीत-संगीत या सर्वच बाबतीत हिंदी चित्रपटांच्या पुढे आहे.

‘शामची आई’ या प्रल्हाद केशव अत्रे दिग्दर्शित मराठी चित्रपटाला 1954 साली राष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात सुवर्णकमळ मिळाले होते. त्यानंतर तब्बल 50 वर्षानंतर 2004 साली संदीप सावंत यांनी दिग्दर्शित केलेल्या ‘श्वास’ चित्रपटाला सुवर्णकमळ मिळाले. त्यानंतरच्या एक तपाच्या कालखंडात जे दर्जेदार मराठी चित्रपट निघाले त्यांची यादी मोठी आहे. यात जोगवा, सिंधुताई सपकाळ, ता-यांचे बेट, बालगंधर्व, बाबू बँडबाजा, शाळा, जन गण मन, देऊळ, फँड्री, बालक – पालक, विहीर, डोंबीवली फास्ट, गाभ्रीचा पाऊस एक हजाराची नोट, रमा- माधव, लोकमान्य एक युगपुरुष, कोर्ट,  नागरिक ,किल्ला, ख्वाडा, एलिझाबेथ एकादशी, हाफ तिकीट , वेंटीलेटर, दशक्रीया, कासव, सायकल इत्यादी चित्रपटांचा समावेश होतो. या प्रत्येक चित्रपटाचे कथानक वेगळे आहे. आशयदृष्टया इतके दर्जेदार चित्रपट मागील बारा वर्षात हिंदी भाषेतही निघाले नाहीत. तमाशाप्रधान आणि  विनोदाच्या गर्तेत सापडलेल्या मराठी चित्रपटांनी आता कात टाकून उंबरठा ओलांडला आहे हेच यातून दिसून येते.

व्यावसायिकदृष्टया यशस्वी ठरलेल्या मराठी चित्रपटांची संख्याही अशात वाढते आहे. नटरंग, लय भारी, दुनियादारी, टाईमपास, मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय, कटयार काळजात घुसली, दगडी चाळ, टाईमपास 2, नटसम्राट इत्यादी सिनेमांचा यात समावेश करता येईल. नागराज मंजुळे यांनी दिग्दर्शित केलेल्या सैराट या मराठी सिनेमाने तर उत्पन्नाचा शंभर कोटीचा टप्पा पार करुन मोठा विक्रम नोंदविला आहे.

चौंसष्टाव्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार 2017 या सोहळ्यात ज्या मराठी चित्रपटांना पुरस्कार मिळाले त्यांचा तपशील खालीलप्रमाणे आहे.

जागतिक आरोग्य संघटनेने  7 एप्रिल 2017 या जागतिक आरोग्य दिनाच्या निमित्ताने ‘नैराश्य ( डिप्रेशन)’ विषयावर पुढील वर्षभरात ‘चला बोलू नैराश्यावर’ ही मध्यवर्ती संकल्पना घेऊन काम करण्याचे आवाहन केले आहे. नेमक्या याच विषयावरील ‘कासव’ या मराठी चित्रपटाला राष्ट्रीय स्तरावरील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा पुरस्कार मिळाल्याचा आनंद खूप मोठा आहे. चित्रपटाचे दिग्दर्शन सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर यांनी केले आहे. नैराश्यातून  बाहेर येणे कसे शक्य आहे ही कथा यात मांडण्यात आली आहे. मराठी चित्रपटाला केवळ पाच वेळा सुवर्णकमळ मिळाले. त्यात प्र.के.अत्रे दिग्दर्शित श्यामची आई (1954), संदीप सावंत दिग्दर्शित श्वास (2004), उमेश कुलकर्णी दिग्दर्शित देऊळ (2012), संदीप ताम्हाणे दिग्दर्शित कोर्ट ( 2015) आणि आता सुमित्रा भावे – संजय सुकथनकर दिग्दर्शित कासव ( 2017) या चित्रपटांना हा बहुमान लाभला आहे.

दशक्रीया हा चित्रपट बाबा भांड यांच्या कादंबरीवर आधारलेला आहे. एखादया कादंबरीवर आधारलेला चित्रपट करताना खूप अडचणी येतात. दशक्रीया चित्रपटाची पटकथा संजय कृष्णाजी पाटील यांना आठ वेळा लिहावी लागली, तेव्हा हवी तशी प्रभावी पटकथा तयार झाली. या पटकथा लेखनासाठी त्यांनी घेतलेल्या परिश्रमामुळेच त्यांना सर्वोत्कृष्ट पटकथा लेखनाचा पुरस्कार जाहीर झाला. ‘‘मी 1995 साली लिहिलेल्या दशक्रीया कादंबरीवरुन हा चित्रपट तयार करण्यात आला आहे. या चित्रपटात दाखविण्यात आलेला शेवट माझ्या कादंबरीतील शेवटापेक्षाही प्रभावी आहे’’ अशी आठवण बाबा भांड यांनी यासंदर्भाने सांगितली आहे. दशक्रीया विधीच्या वेळी कर्मकांडाचे स्तोम माजवून सर्वसामान्य माणसाला कसे लुबाडले जाते याची कथा या चित्रपटात आहे.

अभिनेत्री प्रियंका चोप्रा यांनी ‘व्हेंटीलेटर’ ची निर्मिती केली आहे. या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले तेव्हा त्या म्हणाल्या ‘‘या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाल्याचे समजले तेव्हा खूप आनंद झाला. हा चित्रपट चित्रित करणे खूप अवघड कार्य होते.दिग्दर्शक राजेश मापुस्कर आणि सहका-यांनी केलेल्या एकत्रित प्रयत्नामुळे हे शक्य झाले. मी या चित्रपटाची कथा प्रथम ऐकली तेव्हा मला माझ्या बाबांची आठवण आली. माझ्या बाबांना काही काळ व्हेंटीलेटरवर ठेवण्यात आले होते’’. या चित्रपटात प्रियंका चोप्रा यांनी ‘थांब ना रे तू बाबा, जाऊ नको दूर तू बाबा’ हे एक हृदयस्पर्शी गाणेही म्हटले आहे.

 प्रकाश कुंटे यांनी दिग्दर्शित केलेल्या ‘सायकल’ या चित्रपटात सामाजिक स्थितीवर रंजक पध्दतीने भाष्य करण्यात आले आहे. या चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा सन्मान लाभलेले सचिन लोवलेकर यांनी सांगितले की ‘‘या चित्रपटासाठी वेशभूषा निश्चित करताना लहान मुलांच्या गोष्टीच्या पुस्तकातील रंगसंगती विचारात घेऊन काम केले’’.

मराठी सिनेमाला उंचीवर नेण्याचे काम आपल्या चित्रपट दिग्दर्शक, कलाकारांनी केले आहे. आता मराठी रसिकांनीही या दर्जेदार कलाकृतींना चित्रपटगृहात सिनेमा पाहून तितकीच मनस्वी दाद देणे गरजेचे आहे.

                              व्हा माध्यमकार

          

               सध्याचे युग हे माहितीयुग म्हणून ओळखले जाते. आल्विन टॉफलर या विचारवंताने म्हटल्याप्रमाणे कृषी , औदयोगिक या दोन युगानंतर आलेल्या 'माहिती युगात' ज्ञान हीच खरी संपत्ती बनली आहे. त्यामुळे माहितीचे ज्ञानात रूपातंर करणारी माध्यमे व त्यातील  पत्रकार हे माहिती युगातील अत्यंत महत्त्वाचे घटक बनले आहेत.

               मागील तीन दशकात माध्यमांच्या क्षेत्राचा अफाट विस्तार झाला व त्यानुसार या क्षेत्रात मोठे बदल झाले आहेत. भारतात झपाटयाने विकसित होत असलेल्या क्षेत्रात माध्यम आणि रंजन क्षेत्राचा आवर्जून उल्लेख करावा लागेल. वार्षिक 13.9 टक्के विकासदराने या क्षेत्राची वाढ होत असल्याने माध्यम व रंजन उदयोग क्षेत्रातील उलाढाल 2019 सालापर्यंत 2000 अब्ज रुपयापर्यंत जाईल असे अपेक्षित आहे. यावरुन या क्षेत्रातील वाढीचा धडाका आपल्या लक्षात येऊ शकेल.परिणामी माध्यम शिक्षणाच्या क्षेत्रातही मोठे बदल घडले आहेत.

पूर्वी छापून हाती येणार्‍या वृत्तपत्रे व नियतकालिकांपुरतीच पत्रकारांची कामगिरी असायची. भारतात आजच्या घडीला 70 हजार वृत्तपत्रे आणि 800 टेलिव्हिजन चॅनल्स आहेत. याशिवाय रेडिओ, सिनेमा, वेबपोर्टल, ऑनलाईन वृत्तपत्रे,मोबाईल न्यूज, इव्ह्न्ट मॅनेजमेंट,सोशल मिडिया,  जाहिरात, जनसंपर्क इत्यादी क्षेत्रेही विस्तारत आहेतच. त्याचबरोबर माध्यम संशोधन क्षेत्र, बाहय प्रसिध्दी, माध्यमे,प्रकाशन क्षेत्र, माहितीपट व चित्रपट क्षेत्र, जनसंपर्क क्षेत्र, शैक्षणिक क्षेत्र, भारत सरकार व विविध राज्य सरकारांच्या माहिती व जनसंपर्क यंत्रणा, कॉर्पोरेट क्षेत्र, शासकीय कार्यालये यात पत्रकारितेचे शिक्षण घेतलेल्या विदयार्थ्यांना रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत.

पूर्वी केवळ हस्ताक्षर चांगले असले तरी पत्रकार होण्यासाठी पुरेसे असायचे. आता मात्र पत्रकारितेचा अभ्यासक्रम पूर्ण असणे, किमान दोन भाषांवर चांगले प्रभुत्व असणे, संगणक हाताळण्याचे चांगले ज्ञान असणे या तीन बाबी पत्रकारितेच्या क्षेत्रातील नोकरीसाठी अत्यावश्यक आहेत. पत्रकारितेच्या क्षेत्रात नोकरीच्या संधी मोठया प्रमाणात उपलब्ध होत आहेत. त्यामुळे पत्रकारितेचे शिक्षण देणारी महाविदयालयेही वाढत आहेत. एकटया मुंबई शहरात पत्रकारितेचे शिक्षण देणारी 80 पेक्षा अधिक महाविदयालये आहेत. इतर शहरातील महाविदयालयांची संख्याही वाढली आहे. माध्यम क्षेत्रात नोकरीच्या संधी वाढल्याने अभ्याससक्रमांची संख्यादेखील वाढते आहे.  

वृत्तपत्रांच्या खपाच्या बाबतीत भारत जगातील दुस-या क्रमांकाचा देश आहे. भारतात दररोज वृत्तपत्राचे 12 कोटीपेक्षा अधिक अंक दररोज विक्री होतात , अशी आकडेवारी आहे. आपल्या महाराष्ट्रातही नव-नवी वृत्तपत्रे येत आहेत, पूर्वीपासून सुरु असलेल्या वृत्तपत्राच्या आवृत्ती वाढत आहेत.त्यामुळे वृत्तपत्र क्षेत्रात मोठया प्रमाणात करिअर संधी आहेत. या क्षेत्रात बातमीदार, उपसंपादक, विशेष प्रतिनिधी, ब्युरो चिफ यासारखी पदे उपलब्ध असतात.स्वतःचे वृत्तपत्र सुरु करणे हे देखील शक्य आहे. प्रत्येक वृत्तपत्राच्या ऑनलाईन आवृत्ती निघू लागल्या आहेत, त्यातही कंटेट एडिटर  होता येते. वृत्तपत्रात इवन्ट मॅनेजमेंट हा स्वतंत्र विभाग सुरु झालेले आहेत , त्यातही इवन्ट मॅनेजर व इतर पदावर काम करण्याची संधी मिळू शकते. छायाचित्र पत्रकार हे पदही उपलब्ध असते. मॅगजिन जर्नालिजमचे क्षेत्रही नव्याने भरारी घेत आहे. या क्षेत्रातही उपसंपादक व इतर पदावर काम करता येते. प्रकाशन व्यवसाय क्षेत्रातही उपसंपादक, संपादक, लेखक, चरित्र लेखक म्हणून कार्य करता येते.

रेडिओच्या क्षेत्रात एफ.एम.च्या विस्ताराचा तिसरा टप्पा सुरु आहे.त्यामुळे एक लाखापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेल्या प्रत्येक शहरात एफ.एम.रेडिओचे केंद्र असणार आहे. त्यामुळे या क्षेत्रातील नोकरीच्या संधी मोठया प्रमाणात वाढल्या आहेत. रेडिओ जॉकी, निवेदक , वृत्त निवेदक, वृत्त संपादक, डयुटी आफिसर,कार्यक्रम अधिकारी, केद्र संचालक यासारख्या पदांवर काम करण्याची संधी प्राप्त होऊ शकते.

टेलिविजन क्षेत्रातही नोकरीच्या भरपूर संधी आहेत. यात स्ट्रींजर,अँकर, कंटेंट एडिटर, जिल्हा प्रतिनिधी यासह विविध पदावर नोकरीच्या संधी उपलब्ध आहेत. चित्रपट क्षेत्रात चित्रपट समीक्षक , पटकथा लेखक, चित्रपट प्रसिध्दी अधिकारी, चित्रपट दिग्दर्शक , लघुपट व माहितीपट तयार करणे यासारखी कामे करण्याची संधी मिळू शकते.

जनसंपर्क क्षेत्रात शासकीय, सहकार,शिक्षण, बँकिंग, कार्पोरेट क्षेत्र यासह सर्वच क्षेत्रात जनसंपर्क अधिकारी,  जिल्हा माहिती अधिकारी, माहिती आधिकारी,जनसंपर्क सल्लागार यासारख्या पदांवर कार्य करण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या प्रसार यंत्रणेत प्रवेश करण्यासाठी इंडियन इन्फॉर्मेशन सर्विसेस ( आय.आय. एस. ) ही स्पर्धा परीक्षा आहे. ही परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यास प्रेस इफॉर्मेशन ब्युरो, रेजिस्ट्रार ऑफ न्यूजपेपर्स, क्षेत्रीय प्रचार कार्यालय यासह विविध कार्यालयात महत्वाच्या पदांवर कार्य करता येते.

जाहिरात क्षेत्रात जाहिरात लेखक,जाहिरात प्रतिनिधी, जाहिरात व्यवस्थापक, जाहिरात सल्लागार, माध्यम खरेदी व्यवस्थापक,इत्यादी पदांवर कार्य करण्याची संधी लाभू शकते. स्वतःची जाहिरात संस्था सुरु करणेही सहज शक्य आहे. रेडिओसाठी ,टेलिविजनसाठी, इंटरनेटसाठी, होर्डिंग सारख्या बाय्ह प्रसिध्दी माध्यमासाठीही जाहिराती तयार करण्याची संधी मिळू शकते.

इंटरनेटच्या गतीत व तंत्रज्ञानात झालेल्या क्रांतीकारक प्रगतीमुळे वेब मीडियाचे महत्व वाढत आहे. त्यात स्मार्टफोन युजर्सची संख्या झपाटयाने वाढत असल्याने वेब मीडियामध्ये करिअरच्या अनेक संधी उपलब्ध होत आहेत. आज जवळपास सर्वच राज्य, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील दैनिके वेब पोर्टल आणि अॅपव्दारे वाचकांपर्यंत पोहोचविण्यात येत आहेत. त्यामुळे कमी खर्चात जास्तीत जास्त लोकांपर्यत ही माध्यमे पोहोचत आहेत. त्यातूनच वेब पोर्टल आणि न्यूज अॅपमध्ये करिअरच्या अनेक संधी उपलब्ध होत आहेत. न्यूज अॅप, न्यूज साईट, युट्यूब चॅनेल, सोशल मीडिया, डिजीटल मार्केटींग, ऑनलाईन ऍडव्हरटायजिंग, गुगल अडव्हरटाईजिंग, युट्यूब अॅडव्हरटायजिंग, बहुराष्ट्रीय कंपन्यांमध्ये कंटेट एडिटर म्ह्णून अनेक रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत आहेत. सोशल मिडिया मार्केटिंगसाठी कंटेंट एडिटर हवे असतात. त्यामध्ये फेसबूक पेज, ट्विटर अकाऊँट, सोशल इमेज बिल्डींग करण्यासाठी माध्यम क्षेत्रातील पदवीधरांना प्राधान्याने संधी दिली जाते. अॅप क्षेत्रात सध्या, डेली हंट, न्यूज हंट, वे टू ऑनलाईन यांसारखे बहुभाषिक अॅप आहेत. यामध्ये कंटेंट इडिटर म्ह्णून संधी उपलब्ध आहेत. तर शॉर्टन्यूज अॅप क्षेत्रात रिलायन्ससारखा ग्रुपही उतरत असल्याने नोकरीच्या सधी वाढणार आहेत.   

माध्यमाचे शिक्षण व संशोधन क्षेत्रातही नोकरीच्या संधी उपलब्ध आहेत. बॅचलर ऑफ जर्नालिझम, बॅचलर ऑफ मिडिया मॅनेजमेंट, एम.ए.मास कम्युनिकेशन यासारखे अभ्यासक्रम प्रत्येक शहरात उपलब्ध आहेत. माध्यमाच्या क्षेत्रात चांगले करिअर करु इच्छिणा-यांनी एम.ए.  मास कम्युनिकेशन हा अभ्यासक्रम पूर्ण करणे हितावह ठरते.       

आजच्या काळात वृत्तपत्राचा वाचक, रेडिओचा श्रोता, टीव्हीचा दर्शक बदललेला आहे. त्यामुळे त्यांच्या अपेक्षांची व गरजांची पूर्तता करणारी पत्रकारिता करणे अवघड बनले आहे. आता बातमी देताना अत्यंत कमी वेळात, सखोल , अचूक , इतरांपेक्षा वेगळी बातमी दयावी लागते. त्यासाठी त्या क्षमतेचे पत्रकार निर्माण होणे गरजेचे असते.नेमके प्रश्न विचारता येने, शोधक दृष्टी असणे, तर्क लढविता येणे व विश्लेषण करता येणे आवश्यक असते. आता विशेषीकरणाचे युग आहे, त्यामुळे पर्यावरण, शेती, उदयोग,उर्जा, शिक्षण, राजकारण, सहकार, गुन्हेगारी वृत्त, न्यायालयीन वृत्त, आंतरराष्ट्रीय राजकारण, वित्त, संरक्षण अशा कोणत्यातरी एका विषयाच सखोल अभ्यास असणार्‍या पत्रकाराला सर्वत्र मागणी असते. पी. साईनाथ केवळ भारतातच नव्हे तर जगभरात महत्व दिले जाते कारण ग्रामीण भारताशी संबंधित समस्यांचा पूर्ण अभ्यास त्यांनी केला आहे. देशाच्या कृषी धोरणात बदल घडविण्याचे सामर्थ्य त्यांच्या लेखणीत आहे, हे आपण पाहिले आहे. पत्रकारितेत करीअर करु इच्छिणार्‍या प्रत्येकाने कुठल्या तरी एका विषयाबाबत सखोल ज्ञान मिळविणे किती उपयुक्त ठरु शकते

पत्रकारितेचे क्षेत्र हे आव्हानात्मक आणि तेजोवलय लाभलेले आहे. उच्चपदस्थ राजकारणी,  समाजकारणी,  अधिकारी, चित्रपट कलावंत, साहित्यिक, शास्त्रज्ञ इत्यादींच्या सतत संपर्कात राहण्याची संधी पत्रकारांना मिळते. त्यामुळे नवे काही करू इच्छिणार्‍यांसाठी पत्रकारिता हे खुणावणारे क्षेत्र आहे. 

-    डॉ.रवींद्र चिंचोलकर

-    विभाग प्रमुख , पत्रकारिता विभाग, सोलापूर विदयापीठ

                                        ( मोबाईल क्रमांक 9860091855 )

( प्रसिध्दी - लोकराज्य फेब्रुवारी 2017 च्या अंकात प्रसिध्द झालेला लेख )

आर.के.लक्ष्मणः सामान्यांना बोलते करणारा असामान्य माणूस

 आर.के.लक्ष्मण यांच्याविषयी विचार करताना स्वानंद किरकिरेंच्या गाण्यातील हेच शब्द पुन्हा पुन्हा आठवत राहतात. आर. के. लक्ष्मण हा खरेच अ॑फाट माणूस होता, त्यांनी भारतात नवा इतिहास रचला. नाजूक कुंचल्याच्या माध्यमातून सर्वसामान्य माणसाला नायक बनविण्याची किमया त्यांनी करुन दाखविली. एखादया कसलेल्या गुप्तहेराप्रमाणे हा सामान्य माणूस हवा तिथे डोकावत असे. पंडित जवाहरलाल नेहरु, इंदिरा गांधी, मोरारजी देसाई, व्ही.पी.सिंह, अटलबिहारी बाजपेयी, लालकृष्ण अडवाणी ,बाळासाहेब ठाकरे, शरद पवार यांच्यासह अनेक राजकारण्यांच्या घरात, विविध मंत्रालयात, प्रसंगी परदेशातही हा सामान्य माणूस मुशाफिरी करीत असे. समाजातील, राजकारणातील व्यंगावर नेमके भाष्य करीत असे.

भारतात व्यंगचित्रे आणि व्यंगचित्रकाराला प्रतिष्ठा मिळवून देण्याचे ऐतिहासिक कार्य आर.के.लक्ष्मण यांनी केले. यापेक्षाही थक्क कारायला लावणारी बाब म्ह्णजे, सर्वश्रेष्ठ वृत्तपत्रापेक्षा व्यंगचित्र प्रभावी असू शकते, हे त्यांनी सिध्द करुन दाखविले. तब्बल पाच दशके टाईम्स ऑफ इंडियात त्यांची व्यंगचित्रे प्रसिध्द होत असत. तेव्हा लोक बातम्या वाचण्याआधी, आज आर.कें.नी कोणते व्यंगचित्र रेखाटले आहे ते पाहण्यासाठी धडपडत असत. टाईम्स ऑफ इंडियाने आपल्या वृत्तपत्राचा खप वाढविण्यासाठी आर.कें.च्या व्यंगचित्रांचे प्रदर्शन नवी दिल्ली येथे भरविले होते , यापेक्षा एखादया व्यंगचित्रकाराचा मोठा सन्मान असू शकत नाही.

आर.के.लक्ष्मण यांचे पूर्ण नाव होते रासीपुरम कृष्णस्वामी लक्ष्मण . 23 आक्टोबर 1921 रोजी म्हैसूर येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील शाळेचे संचालक होते. मोठे बंधू आर.के. नारायण मोठे लेखक होते.आर.के.लक्ष्मण शाळेत शिकत असताना त्यांच्या घरी अनेक वृत्तपत्रे येत असत. त्यात छापून येणा-या व्यंगचित्रांपैकी, इंग्लंडमधील प्रख्यात व्यंगचित्रकार डेव्हीड लो यांच्या व्यंगचित्रांनी त्यांना विशेष प्रभावित केले. याच कालखंडात त्यांनी व्यंगचित्रे रेखाटायला सुरुवात केली.

आर.के.लक्ष्मण यांना मुंबईच्या जे.जे.स्कूल ऑफ आर्टसमध्ये महाविदयालयीन शिक्षण घेण्याची इच्छा होती. पण, त्यांची चित्रे तिथल्या प्राचार्यांना प्रभावशाली वाटली नाहीत, त्यामुळे त्यांनी प्रवेश नाकारला. त्यामुळे आर.कें.ना महाविदयालयीन शिक्षण म्हैसूर येथून पूर्ण करावे लागले. त्याविषयी आपल्या शैलीत भाष्य करताना आर.के.लक्ष्मण यांनी लिहिले आहे की, ‘’ बरे झाले मला जे.जे.स्कूल ऑफ आर्टमध्ये प्रवेश मिळाला नही. मी तिथे शिकलो असतो तर व्यंगचित्रकार झालोच नसतो. फार फार तर एखादया जाहिरात संस्थेत डासांची अगरबत्ती अथवा महिलांच्या सौंदर्य प्रसाधनांसाठी रेखाटने करीत बसलो असतो.’’

व्यंगचित्रे काढण्याचे अथवा चित्रकलेचे कुठलेही औपचारिक शिक्षण आर.के.लक्ष्मण यांनी घेतलेले नव्हते. व्यंगचित्र कला ही त्यांना उपजतच लाभलेली देणगी होती.काही वर्षे म्हैसूर येथील वृत्तपत्रात व्यंगचित्रे रेखाटण्याचे काम केल्यावर, ते मुंबईला फ्री प्रेस जर्नलमध्ये राजकीय व्यंगचित्रकार म्ह्णून रुजू झाले. तिथे बाळासाहेब ठाकरे त्यांचे सहकारी होते.पुढे टाईम्स ऑफ इंडियामध्ये त्यांचे आगमन झाले, 1957 साली ‘ यू सेड इट’ या दररोजच्या व्यंगचित्र मालिकेव्दारे ‘ कॉमन मॅन ‘ अवतरला. त्यानंतरची पाच दशके आर.के. लक्ष्मण यांच्या ‘कॉमन मॅन’ ने गाजविली. या कालखंडात आर.के.लक्ष्मण यांना  इंग्लंडच्या वृत्तपत्राकडूनही नोकरीची चांगली संधी देऊ करण्यात आली होती. त्यासाठी मोठा पगार, इंग्लंडमध्ये स्थाईक होण्याची सुविधा अशी आमिषेही दाखविण्यात आली. पण इंग्लडमध्ये जाण्यापेक्षा भारतातील बहुढंगी वास्तव मांडणे त्यांना अधिक मह्त्वाचे वाटले.

व्यंगचित्रातून एकाच वाक्यात ते अचूक आणि सडेतोड भाष्य करीत असत. व्यंगचित्राविषयी बोलताना ते म्ह्णत ‘ पूर्वी पंडित नेहरु, इंदिरा गांधी , मोरारजी देसाई यासह जे राजकारणी होते त्यांचे काहीन काही वेगळेपण होते.त्यामुळे त्यांची व्यंगचित्रे काढण्यात मजा होती. पण अलिकडच्या काळात लालूप्रसाद यादव आणि जयललिता हे दोन अपवाद वगळता सर्वांचे चेहरे सारखेच वाटतात.’

आणीबाणीच्या कालखंडात होणा-या अतिरेकाबाबत इंदिरा गांधीवर त्यांनी व्यंगचित्र रेखाटले, ते  त्यावेळी खूप गाजले होते. त्या काळात त्यांच्यावर मोठा दबाव टाकण्यात आला. अशा वेळी तडजोड स्वीकारुन काम करण्यास त्यांनी नकार दिला. ‘मी व्यंगचित्रकार आहे. मला अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य असलेच पाहिजे’ ही त्यांची भूमिका होती. त्या कालखंडात काही काळ ते मॉरीशस येथे वास्तव्यास गेले होते, निवडणुकीनंतरच ते परतले.

आर.के.लक्ष्मण यांना 94 वर्षाचे आयुष्य लाभले. या कालखंडात त्यांना अनेकदा आर्थिक ओढातान सहन करावी लागली. पण पैशाचा , प्रसिध्दीचा हव्यास त्यांनी कधीच धरला नाही. त्यांना रेमन मॅगेसेसे पुरस्कार, पद्मभूषण, पद्मविभूषण यासह अनेक मोठे पुरस्कार लाभले. एक प्रतिभासंपन्न जीवन ते जगले. आर.के.लक्ष्मण यांनी अजरामर केलेल्या ‘कॉमन मॅन ‘चा पुतळा पुणे आणि मुंबई येथे उभारण्यात आला आहे. हे पुतळे उभे आहेत , पण त्यांना नायकत्व मिळवून देणारा निर्माताच हरवला आहे. त्याला साद घालून म्ह्णावेसे वाटते ...........

 ‘’ हे लक्ष्मणा,       

  तुझ्या कुंचल्याच्या लक्ष्मणरेषांनी                                               सामान्यांच्या संवेदनांना बोलते केलेस                                         त्यांच्या व्यथा - वेदनांना शब्द दिलेस                                         बघ, ही माणसे पुन्हा मूक झालीत                                               पुन्हा एखादा लक्ष्मण जन्मावा                                                  या वाटेकडे आस लावून बसलीत. ’’

( साप्ताहिक प्रजापत्र मध्ये प्रकाशित )

****************************************************************************

झुंजार विकास पत्रकार बी. जी. वर्गीस

‘In a shrinking world with information literally at our fingertips, the media needs to play a vital role as a trusted gatekeeper’

आजच्या या धकाधकीच्या काळात माध्यमांची भूमिका महत्वाची आहे असे सांगून, माध्यमांनी जनतेचे रक्षक म्हणून कामगिरी केली पाहिजे हे आग्रहपूर्वक सांगणारा एक भला माणूस मागच्या आठवडयात काळाच्या पडदयाआड गेला. 

 पत्रकार दिनाच्या निमित्ताने या माणसाचे मोठेपण आठवणे आणि त्यांचा संदेश मनात जागा ठेवणे गरजेचे आहे.

स्वातंत्र्यानंतरच्या कालखंडात  भारतात ज्या प्रकारच्या पत्रकारितेची गरज होती ती ओळखून ज्या पत्रकारांनी लेखन केले  त्यात सर्वप्रथम नाव घ्यावे लागेल ते पत्रकार बी.जी.वर्गीस यांचे. निवृत्ती हा शब्दच ज्याच्या शब्दकोशात नव्हता त्या या अवलिया पत्रकाराची लेखणी अखेरच्या श्वासापर्यंत 30 डिसेंबर 2014 पर्यंत जनतेच्या प्रबोधनासाठी आणि विकासासाठी कार्यरत होती. वयाची 88 गाठली तरी या पत्रकाराच्या लेखनाची धार कायम होती.

बी.जी. वर्गीस यांचे पूर्ण नाब बूबली जॉर्ज वर्गीस . ते मूळचे केरळचे पण त्यांचे बालपण परदेशात व्यतीत झाले शालेय शिक्षणासाठी ते जेव्हा डेहराडूनच्या डून स्कूलमध्ये दाखल झाले , तेव्हापासूनच त्यांच्यातील पत्रकारितेची झलक दिसू लागली. डून स्कूल वीकली चे ते संपादक होते.केम्ब्रिज विदयापीठातून अर्थशास्त्राचे सिक्षण घेतल्यावर त्यांनी टाईम्स ऑफ इंडियाचे पत्रकार म्ह्णून कार्यास सुरुवात केली. 1966 ते 1969 या काळात ते पंतप्रधान इंदिरा गांधींचे माहिती सल्लागार होते. 1969 ते 75 या काळात ते हिदुस्तान टाईम्सचे संपादक होते.विकास विषयक प्रश्नांबाबत अभ्यासपूर्वक लेखन , मानवी हक्कांचा लढा, पर्यावरण संवर्धन, भारत- पाकिस्तान संबंध , आंतरराष्ट्रीय संबंध हे त्यांचे आवडीचे विषय होते. त्यांच्या पत्रकारितेतील कार्याबद्द्ल ,1975 साली रेमन मॅगेसेसे पुरस्कार देऊन त्यांना गौरविण्यात आले. यावरुन त्यांच्या पत्रकारितेतील योगदानाचे मोल लक्षात येऊ शकेल.

हिंदुस्तान टाईम्समध्ये असताना 1969 साली त्यांनी पत्रकारितेतील एक नवा प्रयोग केला. हरियानातील चटेरा एक छोटे गाव दत्तक घेऊन तेथील प्रश्नाबाबत वृत्तपत्रात सातत्यपूर्ण लेखन सुरु केले . या गावात पत्रकारांचे पथक पाठवून या लेखाचा ओघ वाहता ठेवला, त्यातून प्रशासनाला जागे केले. विकासाच्या प्रक्रीयेत माध्यमे योगदान देऊ शकतात, विकसनशील देशातील माध्यमांनी सामान्य माणसाशी नाळ जोडून , शहरांकडेच लक्ष केंद्रित न करता , ग्रामीण भागात जाऊन जनतेचे खरे प्रश्न मांडायला हवेत हा संदेश दिला. त्यांनी आधी केले आणि मग सांगितले. विकास पत्रकारिता हा शब्दही भारतात रुजला नव्ह्ता , त्या काळात विकास पत्रकारितेचे प्रयोग करणारा हा पत्रकार होता.

विकास पत्रकारितेबद्दल त्यांचे म्ह्णणे होते की, ‘ सरकारी योजना सांगणे, आणि त्याचे ढोल वाजविणे ही विकास पत्रकारिता नाही. तर जनतेचे खरे प्रश्न मांडून त्याबाबत सरकार काय करीत आहे व सरकारने काय करायला हवे हे सांगणे म्ह्णजे विकास पत्रकारिता.’

1977 मध्ये वर्गीस यांनी केरळमधून लोकसभेची निवडणूक लढविली . जवळ फारसे पैसे नव्ह्तेच, लोकवर्गणीतून निवडणूक लढविली. ते पराभूत झाले , पण त्यांचे मोठेपण यात होते की, लोकवर्गणीतील उरलेली रक्कम त्यांनी समप्रमाणात ज्याची त्याला परत केली.

आणीबाणीच्या विरोधात लेखन केल्यामुळे , त्यांना हिंदुस्तान टाईम्स संपादक पदावरुन दूर करण्यात आले. मात्र त्यांची लेखणी कधी कोणाची बटिक झाली नाही. 1982 ते 86 या काळात ते इंडियन एक्सप्रेसचे संपादक होते. त्यांनी हिमालयातील पर्यावरणाचे प्रश्न मांडणारे ‘वॉटर्स आफ होप’ , पाणी प्रश्न , पत्रकारिता या विषयावर मह्त्वपूर्ण ग्रंथ लिहिले. फर्स्ट ड्रफ्टः मेकिंग ऑफ मॉडर्न इंडिया हा त्यांचा ग्रंथही लक्षवेधी ठरला. त्यांना अनेक पुरस्कारही लाभले. त्यात आसामचा शंकरदेव पुरस्कार,मानवी हक्काच्या लढ्यासाठीचा उपेंद्रनाथ ब्रम्हा पुरस्कार यासह अनेक पुरस्कार लाभले.

पाण्यासाठी, विकासासाठी सर्व देशांनी एकत्र काम करावी यासाठी त्यांची लेखणी झिजत राहिली. जेव्हा मलाला आणि कैलाश सत्यार्थी यांना नोबेल पुरस्कार जाहीर झाला तेव्हा त्यांनी लिहिले ‘’ भारत आणि पाकिस्तान आपसात वैराच्या भूमिकेतून वागत आहेत.अशा काळात पाकिस्तानातील एका मुस्लिम व्यक्तीला आणि भारतातील एका हिंदू व्यक्तीला शांततेचा नोबेल पुरस्कार लाभतो आहे. यातील संदेश हाच आहे की, बालकांच्या भल्यासाठी, पुढच्या पिढ्यांच्या भविष्यासाठी दोन्ही देशात शांतता नांदणे आवश्यक आहे.वर्गीस यांच्या लेखणीतील माणूसपण यातून जाणवते. 
वर्गीस निर्भिडपणे मते मांडणारे पत्रकार होते सध्या सर्वत्र पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचे कौतुक होत आहे, अशा काळात वर्गीस मात्र मोदींच्या अमेरिका दौ-यात झालेल्या प्रकाराबाबत कडाडून टीका केली. 

नव्या काळातील पत्रकारांना मार्गदर्शन करण्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेऊन 2001 साली ‘ द हूट’ नावाचे वेबपोर्टल सुरु केले. पत्रकारितेतील मूल्ये कोणती आहेत, ती कशी जपावित याचे धडे यातून पत्रकारांना दिले   जातात मूल्याधिष्ठित पत्रकारितेसाठी आयुष्य वेचणारा हा आगळावेगळा पत्रकार कायम स्मरणात राहील.

( पूर्व  प्रसिध्दी  दैनिक सकाळ दिनांक ५ जानेवारी २०१५ )

झु ंजार ͪवकास पğकार बी.जी. वगȸस
- रवींġ ͬचंचोलकर
‘In a shrinking world with information literally at our fingertips, the media
needs to play a vital role as a trusted gatekeeper’ आजÍया या धकाधकȧÍया
काळात माÚयमांची भू ͧमका मह×वाची आहे असे सांगून, माÚयमांनी जनतेचे र¢क
àहणून कामͬगरȣ के लȣ पाǑहजे हे आĒहपूव[क सांगणारा एक भला माणूस मागÍया
आठवडयात काळाÍया पडदयाआड गेला. दोनच Ǒदवसावर आलेãया पğकार ǑदनाÍया
Ǔनͧम×ताने या माणसाचे मोठेपण आठवणे आͨण ×यांचा संदेश मनात जागा ठेवणे
गरजेचे आहे.
èवातंŧयानंतरÍया कालखंडत भारतात Ïया ĤकारÍया पğकाǐरतेची गरज होती ती
ओळखून Ïया पğकारांनी लेखन् के ले ×यात सव[Ĥथम नाव Ëयावे लागेल ते पğकार
बी.जी.वगȸस यांचे. Ǔनवृ×ती हा शÞदच ÏयाÍया शÞदकोशात नåहता ×या या
अवͧलया पğकाराची लेखणी अखेरÍया æवासापयɍत 30 ͫडसɅबर 2014 पयɍत
जनतेÍया ĤबोधनासाठȤ आͨण ͪवकासासाठȤ काय[रत होती. वयाची 88 गाठलȣ तरȣ
या पğकाराÍया लेखनाची धार कायम होती.
बी.जी. वगȸस यांचे पूण[ नाब बूबलȣ जॉज[ वगȸस . ते मूळचे के रळचे पण ×यांचे
बालपण परदेशात åयतीत झाले शालेय ͧश¢णासाठȤ ते जेåहा डेहराडू नÍया डू न
èकू लमÚये दाखल झाले , तेåहापासूनच ×यांÍयातील पğकाǐरतेची झलक Ǒदसू
लागलȣ. डू न èकू ल वीकलȣ चे ते संपादक होते.के िàĦज ͪवदयापीठातून अथ[शाèğाचे
ͧस¢ण घेतãयावर ×यांनी टाईàस ऑफ इंͫडयाचे पğकार àéणून काया[स सुǽवात
के लȣ. 1966 ते 1969 या काळात ते पंतĤधान इंǑदरा गांधींचे माǑहती सãलागार
होते. 1969 ते 75 या काळात ते Ǒहदुèतान टाईàसचे संपादक होते.ͪवकास ͪवषयक
Print to PDF without this message by purchasing novaPDF (http://www.novapdf.com/)Ĥæनांबाबत अßयासपूव[क लेखन , मानवी हÈकांचा लढा, पया[वरण संवध[न, भारत-
पाͩकèतान संबंध , आंतरराçĚȣय संबंध हे ×यांचे आवडीचे ͪवषय होते. ×यांÍया
पğकाǐरतेतील काया[बʊल ,1975 सालȣ रेमन मॅगेसेसे पुरèकार देऊन ×यांना
गौरͪवÖयात आले. यावǽन ×यांÍया पğकाǐरतेतील योगदानाचे मोल ल¢ात येऊ
शके ल.
Ǒहंदुèतान टाईàसमÚये असताना 1969 सालȣ ×यांनी पğकाǐरतेतील एक नवा Ĥयोग
के ला. हǐरयानातील चटेरा एक छोटे गाव द×तक घेऊन तेथील Ĥæनाबाबत वृ×तपğात
सात×यपूण[ लेखन सुǽ के ले . या गावात पğकारांचे पथक पाठवून या लेखाचा ओघ
वाहता ठेवला, ×यातून Ĥशासनाला जागे के ले. ͪवकासाÍया ĤĐȧयेत माÚयमे योगदान
देऊ शकतात, ͪवकसनशील देशातील माÚयमांनी सामाÛय माणसाशी नाळ जोडू न ,
शहरांकडेच ल¢ कɅ Ǒġत न करता , Ēामीण भागात जाऊन जनतेचे खरे Ĥæन
मांडायला हवेत हा संदेश Ǒदला. ×यांनी आधी के ले आͨण मग सांͬगतले. ͪवकास
पğकाǐरता हा शÞदहȣ भारतात ǽजला नåéता , ×या काळात ͪवकास पğकाǐरतेचे
Ĥयोग करणारा हा पğकार होता.
ͪवकास पğकाǐरतेबƧल ×यांचे àéणणे होते कȧ, ‘ सरकारȣ योजना सांगणे, आͨण
×याचे ढोल वाजͪवणे हȣ ͪवकास पğकाǐरता नाहȣ. तर जनतेचे खरे Ĥæन मांडू न
×याबाबत सरकार काय करȣत आहे व सरकारने काय करायला हवे हे सांगणे
àéणजे ͪवकास पğकाǐरता.’
1977 मÚये वगȸस यांनी के रळमधून लोकसभेची Ǔनवडणूक लढͪवलȣ . जवळ फारसे
पैसे नåéतेच, लोकवग[णीतून Ǔनवडणूक लढͪवलȣ. ते पराभूत झाले , पण ×यांचे
मोठे पण यात होते कȧ, लोकवग[णीतील उरलेलȣ रÈकम ×यांनी समĤमाणात Ïयाची
×याला परत के लȣ.
Print to PDF without this message by purchasing novaPDF (http://www.novapdf.com/)आणीबाणीÍया ͪवरोधात लेखन के ãयामुळे , ×यांना Ǒहंदुèतान टाईàस संपादक
पदावǽन दूर करÖयात आले. माğ ×यांची लेखणी कधी कोणाची बǑटक झालȣ नाहȣ.
1982 ते 86 या काळात ते इंͫडयन एÈसĤेसचे संपादक होते. ×यांनी Ǒहमालयातील
पया[वरणाचे Ĥæन मांडणारे ‘वॉटस[ आफ होप’ , पाणी Ĥæन , पğकाǐरता या
ͪवषयावर मé×वपूण[ Ēंथ ͧलǑहले. फèट[ ĜÝटः मेͩकं ग ऑफ मॉडन[ इंͫडया हा ×यांचा
Ēंथहȣ ल¢वेधी ठरला. ×यांना अनेक पुरèकारहȣ लाभले. ×यात आसामचा शंकरदेव
पुरèकार,मानवी हÈकाÍया लɭयासाठȤचा उपɅġनाथ Ħàहा पुरèकार यासह अनेक
पुरèकार लाभले.
पाÖयासाठȤ, ͪवकासासाठȤ सव[ देशांनी एकğ काम करावी यासाठȤ ×यांची लेखणी
ͨझजत राǑहलȣ. जेåहा मलाला आͨण कै लाश स×याथȸ यांना नोबेल पुरèकार जाहȣर
झाला तेåहा ×यांनी ͧलǑहले ‘’ भारत आͨण पाͩकèतान आपसात वैराÍया भूͧमके तून
वागत आहेत.अशा काळात पाͩकèतानातील एका मु िèलम åयÈतीला आͨण
भारतातील एका Ǒहंदू åयÈतीला शांततेचा नोबेल पुरèकार लाभतो आहे. यातील
संदेश हाच आहे कȧ, बालकांÍया भãयासाठȤ, पुढÍया ͪपɭयांÍया भͪवçयासाठȤ दोÛहȣ
देशात शांतता नांदणे आवæयक आहे. ‘
नåया काळातील पğकारांना माग[दश[न करÖयासाठȤ ×यांनी पुढाकार घेऊन 2001
सालȣ ‘ द हू ट’ नावाचे वेबपोट[ल सुǽ के ले. पğकाǐरतेतील मूãये कोणती आहेत, ती
कशी जपाͪवत याचे धडे यातून पğकारांना Ǒदले जातात. मूãयाͬधिçठत
पğकाǐरतेसाठȤ आयुçय वेचणारा हा आगळावेगळा पğकार कायम èमरणात राहȣल.

पत्रकारितेतील करिअर संधी

एकविसावे शतक ' माहितीचे युग' म्ह्णून ओळखले जाते.आल्विन टॉफलर यांनी Future Shock या ग्रंथात जग तीन मोठया स्थित्यंतरांमधून पुढे जात विकसित झाले असे म्ह्टलेआहे. यातील पहिले स्थित्यंतर होते आदिम युगातून कृषी क्रांतीच्या युगात जाण्याचे. दुसरे स्थित्यंतर होते औदयोगिक क्रांतीचे आणि तिसरे  स्थित्यंतर आहे माहिती क्रांतीचे.
माध्यमांच्या क्षेत्रातील प्रगतीबाबत भारत नवनवीन उच्चांक प्रस्थापित करीत आहे.भारतातील माध्यमे आणि रंजन उद्योग क्षेत्राची (मिडिया एण्ड इंटरटेनमेंट इंडस्ट्री ) प्रतिवर्षी 11 टक्के विकासदराने वाढ होत आहे.यापुढच्या काळात हा विकासदर 14 टक्केपर्यंत वाढून 2015 मध्ये या क्षेत्रातील गुंतवणूक 1,27,500 कोटीपर्यंत जाईल असा अंदाज फिक्कीतर्फे 2011 मध्ये प्रकाशित करण्यात आलेल्या अहवालात व्यक्त करण्यात आला आहे (संदर्भः www.business-standard.com ).
पत्रकारिता हे सर्जनशीलतेला संपूर्ण वाव देणारे क्षेत्र आहे.या क्षेत्रात रोज नव्या आव्हानांना सामोरे जावे लागते.

एकविसावे शतक 'माहितीचे युग' म्हणून ओळखले जाते. आल्विन टॉफलर या विचारवंताने म्हटल्याप्रमाणे शेती, औद्योगिक या दोन युगानंतर आलेल्या 'माहिती युगात' ज्ञान हीच खरी संपत्ती बनली आहे. त्यामुळे माहितीचे ज्ञानात रूपातंर करणारा पत्रकार हा माहिती युगातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. पत्रकारितेच्या क्षेत्रात अफाट विस्तार झाला आहे. पूर्वी छापून हाती येणार्‍या वृत्तपत्रांपुरतीच पत्रकारांची कामगिरी असायची. आता छापील वृत्तपत्रे, रेडिओ पत्रकारिता, इंटरनेट पत्रकारिता, मोबाईल पत्रकारिता ही क्षेत्रे पत्रकारितेसाठी खुली झाली आहेत. त्याचबरोबर जाहिरात क्षेत्र, माहितीपट व चित्रपट क्षेत्र, जनसंपर्क क्षेत्र, शैक्षणिक क्षेत्र, भारत सरकार व विविध राज्य सरकारांच्या माहिती यंत्रणा, कॉर्पोरेट क्षेत्र, शासकीय कार्यालये यात पत्रकारितेचे शिक्षण घेतलेल्या विद्यार्थ्यांना रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. भारतातील माहिती व रंजन उद्योगाच्या क्षेत्राचा सरासरी १४ टक्के वार्षिक दराने विकास होतो आहे. त्यामुळे पत्रकारितेच्या विद्यार्थ्यांसाठी 'सुवर्णयुग' अवतरले आहे. पत्रकारितेच्या शिक्षणाला या माहिती युगात कमालीचे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पत्रकारितेच्या क्षेत्रातील या सार्‍या प्रवाहांना कवेत घेणारा अभ्यासक्रम त्यासाठी निवडणे महत्त्वाचे असते. विद्यापीठ अनुदान आयोगाने देशातील तज्ज्ञांची समिती नेमून या सर्व बाबींचा विचार केला आणि एम. ए. मास कम्युनिकेशन हा अभ्यासक्रम तयार केला. देशातील बहुतांश विद्यापीठात हा अभ्यासक्रम आता उपलब्ध आहे. सोलापूर विद्यापीठात मागील तीन वर्षांपासून एम. ए. मास कम्युनिकेशन हा अभ्यासक्रम सुरू झाल्याने विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वपूर्ण संधी उपलब्ध झाली आहे. कोणत्याही विद्याशाखेच्या पदवीधर विद्यार्थ्याला या अभ्यासक्रमास प्रवेश घेता येतो. ज्या विद्यार्थ्याला वाचनाची, लेखनाची व वेगळे काही करण्याची आवड असते, तो पत्रकारितेचा अभ्यासक्रम पूर्ण करून यशस्वी पत्रकार होऊ शकतो. पत्रकारितेच्या या अभ्यासक्रमात बातमी कशी लिहावी यापासून रेडिओसाठी टेलिव्हिजनसाठी लेखन कसे करावे, माहितीपट कसे निर्माण करावे, चित्रपटविषयक पत्रकारिता कशी करावी, जाहिराती कशा तयार कराव्या, जनसंपर्काचे कार्य कसे करावे, इंटरनेट पत्रकारिता कशी करावी याचे शिक्षण दिले जाते. तंत्रज्ञानातील विकासामुळे वृत्तपत्रांची संख्या आणि खप वाढत आहे. रेडिओच्या क्षेत्रात एफ . एम. क्रांतीमुळे पत्रकारांना नोकरीच्या अमाप संधी खुल्या झाल्या आहेत. टेलिव्हिजन चॅनल्सची संख्या ४00 वर गेल्याने या क्षेत्रातही कुशल पत्रकारांसाठी सातत्याने संधी वाढत आहेत. जाहिरात आणि जनसंपर्काने तर माणसाचे सारे विश्‍वच व्यापले आहे. कोणत्याही ज्ञानशाखेत, कार्यालयात, उद्योगात, जाहिरात, जनसंपर्काचे कार्य करू शकणार्‍या तज्ज्ञ पत्रकारांची वानवा जाणवते. शासनालाही जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी सशक्त माहिती यंत्रणा उभी करावी लागते. त्यासाठी पत्रकारितेचे शिक्षण घेतलेले माहिती अधिकारी हवे असतात. इंटरनेट व मोबाईल पत्रकारितेने तर या क्षेत्रातील करिअर संधीत प्रचंड वाढ केली आहे. पत्रकारितेचे क्षेत्र हे आव्हानात्मक आणि तेजोवलय लाभलेले आहे. उच्चपदस्थ राजकारणी, समाजकारणी, अधिकारी, चित्रपट कलावंत, साहित्यिक, शास्त्रज्ञ इत्यादींच्या सतत संपर्कात राहण्याची संधी पत्रकारांना मिळते. त्यामुळे नवे काही करू इच्छिणार्‍यांसाठी पत्रकारिता हे खुणावणारे क्षेत्र आहे. ￭ डॉ. रवींद्र चिंचोलकर मो. ९८६00९१८५५

-->

विचार
सोलापुरी

             

एकविसावे शतक  'माहितीचे युग' म्हणून ओळखले जाते. आल्विन टॉफलर या विचारवंताने म्हटल्याप्रमाणे शेती, औद्योगिक या दोन युगानंतर आलेल्या 'माहिती युगात' ज्ञान हीच खरी संपत्ती बनली आहे. त्यामुळे माहितीचे ज्ञानात रूपातंर करणारा पत्रकार हा माहिती युगातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
पत्रकारितेच्या क्षेत्रात अफाट विस्तार झाला आहे. पूर्वी छापून हाती येणार्‍या वृत्तपत्रांपुरतीच पत्रकारांची कामगिरी असायची. आता छापील वृत्तपत्रे, रेडिओ पत्रकारिता, इंटरनेट पत्रकारिता, मोबाईल पत्रकारिता ही क्षेत्रे पत्रकारितेसाठी खुली झाली आहेत. त्याचबरोबर जाहिरात क्षेत्र, माहितीपट व चित्रपट क्षेत्र, जनसंपर्क क्षेत्र, शैक्षणिक क्षेत्र, भारत सरकार व विविध राज्य सरकारांच्या माहिती यंत्रणा, कॉर्पोरेट क्षेत्र, शासकीय कार्यालये यात पत्रकारितेचे शिक्षण घेतलेल्या विद्यार्थ्यांना रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. भारतातील माहिती व रंजन उद्योगाच्या क्षेत्राचा सरासरी १४ टक्के वार्षिक दराने विकास होतो आहे. त्यामुळे पत्रकारितेच्या विद्यार्थ्यांसाठी 'सुवर्णयुग' अवतरले आहे. पत्रकारितेच्या शिक्षणाला या माहिती युगात कमालीचे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पत्रकारितेच्या क्षेत्रातील या सार्‍या प्रवाहांना कवेत घेणारा अभ्यासक्रम त्यासाठी निवडणे महत्त्वाचे असते. विद्यापीठ अनुदान आयोगाने देशातील तज्ज्ञांची समिती नेमून या सर्व बाबींचा विचार केला आणि एम. ए. मास कम्युनिकेशन हा अभ्यासक्रम तयार केला. देशातील बहुतांश विद्यापीठात हा अभ्यासक्रम आता उपलब्ध आहे. सोलापूर विद्यापीठात मागील तीन वर्षांपासून एम. ए. मास कम्युनिकेशन हा अभ्यासक्रम सुरू झाल्याने विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वपूर्ण संधी उपलब्ध झाली आहे. कोणत्याही विद्याशाखेच्या पदवीधर विद्यार्थ्याला या अभ्यासक्रमास प्रवेश घेता येतो. ज्या विद्यार्थ्याला वाचनाची, लेखनाची व वेगळे काही करण्याची आवड असते, तो पत्रकारितेचा अभ्यासक्रम पूर्ण करून यशस्वी पत्रकार होऊ शकतो. पत्रकारितेच्या या अभ्यासक्रमात बातमी कशी लिहावी यापासून रेडिओसाठी टेलिव्हिजनसाठी लेखन कसे करावे, माहितीपट कसे निर्माण करावे, चित्रपटविषयक पत्रकारिता कशी करावी, जाहिराती कशा तयार कराव्या, जनसंपर्काचे कार्य कसे करावे, इंटरनेट पत्रकारिता कशी करावी याचे शिक्षण दिले जाते.
तंत्रज्ञानातील विकासामुळे वृत्तपत्रांची संख्या आणि खप वाढत आहे. रेडिओच्या क्षेत्रात एफ . एम. क्रांतीमुळे पत्रकारांना नोकरीच्या अमाप संधी खुल्या झाल्या आहेत. टेलिव्हिजन चॅनल्सची संख्या ४00 वर गेल्याने या क्षेत्रातही कुशल पत्रकारांसाठी सातत्याने संधी वाढत आहेत. जाहिरात आणि जनसंपर्काने तर माणसाचे सारे विश्‍वच व्यापले आहे. कोणत्याही ज्ञानशाखेत, कार्यालयात, उद्योगात, जाहिरात, जनसंपर्काचे कार्य करू शकणार्‍या तज्ज्ञ पत्रकारांची वानवा जाणवते. शासनालाही जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी सशक्त माहिती यंत्रणा उभी करावी लागते. त्यासाठी पत्रकारितेचे शिक्षण घेतलेले माहिती अधिकारी हवे असतात. इंटरनेट व मोबाईल पत्रकारितेने तर या क्षेत्रातील करिअर संधीत प्रचंड वाढ केली आहे.
पत्रकारितेचे क्षेत्र हे आव्हानात्मक आणि तेजोवलय लाभलेले आहे. उच्चपदस्थ राजकारणी, समाजकारणी, अधिकारी, चित्रपट कलावंत, साहित्यिक, शास्त्रज्ञ इत्यादींच्या सतत संपर्कात राहण्याची संधी पत्रकारांना मिळते. त्यामुळे नवे काही करू इच्छिणार्‍यांसाठी पत्रकारिता हे खुणावणारे क्षेत्र आहे.
￭ डॉ. रवींद्र चिंचोलकर
मो. ९८६00९१८५५